2008-09-28 11:54 Kongres Kultury w Lublinie: odkłamywanie historii Zakonu Krzyżackiego 
Zakon Krzyżacki był przede wszystkim środowiskiem ewangelizacji, a teorie o jego okrucieństwie i zaborczości są niesprawiedliwe – mówił Arnold Wieland, były Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego podczas debaty „Dwóch ambon” w lubelskiej bazylice dominikanów, 27 września. Wtórował mu prof. Andrzej Radzimiński, rektor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Tematem dyskusji, jaka odbyła się w ramach III Kongresu Kultury Chrześcijańskiej było „Chrześcijaństwo bez ognia i miecza”.
O. Arnold Wieland, przybyły z Austrii mówił, że w istniejącej literaturze Zakon Krzyżacki, budzi wciąż ogromne emocje zarówno wśród Niemców, jak i dla Polaków. Z jednej strony zaciążyły na niej subiektywno-nacjonalistyczne interpretacje historii zakonu w Niemczech, które miały początek w okresie formowania Rzeszy Niemieckiej. Wśród Polaków natomiast wizerunek zakonu ukształtowała patriotyczna literatura piękna XIX wieku, tworzona w opozycji do państw zaborczych. Ogromną rolę w tym odgrywa Mickiewiczowska postać Konrada Walenroda, literatura Henryka Sienkiewicza, przede wszystkim „Krzyżacy” oraz „Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki.

Wielki Mistrz podkreślił, że we współczesnej historiografii – zarówno niemieckiej, jak i polskiej - ten obraz został zakwestionowany. Wielki wpływ miały tutaj m.in. badania polskiego historyka z Torunia, prof. Karola Górskiego i jego następców.

Istota Zakonu Krzyżackiego była zupełnie inna – wyjaśniał Wielki Mistrz. Był to jeden z zakonów rycerskich powołany do opieki nad pielgrzymami zdążającymi do Ziemi Świętej.

Jego rolą było pełnienie funkcji także łącznika między muzułmanami a chrześcijanami. Zanim przybył na tereny zamieszkałe przez Prusów, odgrywał też istotną rolę w pośredniczeniu w ówczesnych sporach między papiestwem a cesarstwem.

W 1228 r. miała miejsce jedyna krucjata, w jakiej brał udział ten zakon, ale skończyła się ona bez przelania krwi. Władze zakonu pośredniczyły w podpisaniu kontraktu między cesarzem Fryderykiem II a muzułmanami.

Jeśli natomiast chodzi o działalność Zakonu Krzyżackiego na terytorium późniejszych Prus, była to – zdaniem Wielanda - przede wszystkim działalność ewangelizacyjna i kulturotwórcza. Odbywała się ona oczywiście zgodnie z wówczas obowiązującymi regułami.

Wieland przeciwstawił się zdecydowanie patrzeniu na historię Zakonu Krzyżackiego wyłącznie pod kątem historii politycznej. „Patrzenie przez pryzmat dziejów politycznych na jakikolwiek zakon, nie uwzględniając dorobku składających się nań duchownych, jest niesamowitym uproszczeniem i spłaszczeniem perspektywy historycznej” - dodał.

Mówił też wiele o olbrzymiej roli kulturotwórczej Zakonu Krzyżackiego. Na terytoriach niemal zupełnie dziewiczych wybudował on kilkadziesiąt doskonale zorganizowanych miast, a przede wszystkim 900 kościołów, z których większość istnieje do dziś. Przez wiele wieków wykorzystywane były w liturgii rękopisy ksiąg kościelnych, powstałe właśnie na terenie krzyżackich klasztorów. Liturgia Zakonu Krzyżackiego mocno nawiązywała do liturgii dominikańskiej.

Wielki Mistrz przypomniał wizytę Jana Pawła II, jaką złożył on zakonowi w 1991 r. z okazji obchodów 800-lecia Krzyżaków. Papież mówił wtedy, że jako członkowie Zakonu Krzyżackiego są oni zobowiązani dziś do uczestnictwa w misji Kościoła w konkretnych warunkach nowoczesnych społeczeństw. „Musicie być towarzyszami ludzi, którzy są w drodze pod znakiem krzyża. Musicie budować solidarność. Bądźcie świadkami, że tylko Chrystus jest drogą, prawdą i życiem” – przypominał papież.

Dzisiaj – jak poinformował Wielki Mistrz - zakon ma siedzibę w Wiedniu i nadal prowadzi swoją działalność. Są tam także i Polacy. Zakon składa się z trzech grup: ojcowie, bracia, siostry oraz najliczniejsza z nich to świeccy konsekrowani. W sumie jest to około tysiąc osób. Krzyżacy dziś obecni są w Austrii, Niemczech, Włoszech, Belgii, na Słowacji i w Czechach. Pełnią rozbudowaną działalność duszpasterską i charytatywną.

Tezy wyrażone przez Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego poparł prof. Andrzej Radzimiński, rektor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Profesor przypomniał, że od IX wieku Kościół akceptował dwa poglądy, jeśli chodzi o podejście do pogan. Jeden, że należy ich nauczać w sposób pokojowy. Drugi obowiązujący pogląd opierał się na przekonaniu, że ci, którzy przeszkadzają w realizacji planu Boskiego na ziemi, powinni być przekonani siłą. Ten pogląd stał się podstawą do powołania zakonów rycerskich. Tak też swoją misję realizowali Krzyżacy, jednak z pewnością nie było tam okrucieństwa prezentowanego w kilka wieków później w polskiej literaturze.

Znawca zakwestionował przede wszystkim obecną w świadomości Polaków tezę, że Krzyżacy wymordowali doszczętnie Prusów, Jaćwingów i inne ludy, które zamieszkiwały tam wcześniej. „Nie jest prawdą, że Prusowie zostali wymordowani” - stwierdził. Wyjaśnił, że przyczyną zaniknięcia Prusów było wypieranie kultury słabszej przez silniejszą. Jego zdaniem za pośrednictwem Krzyżaków dokonała się olbrzymia praca ewangelizacyjna nawracania ludności pruskiej na chrześcijaństwo. Udowadniał, że badania historyczne potwierdzają przetrwanie etnicznych Prusów.

„Nikt nie pamięta, że Zakon Krzyżacki, to duchowni krzyżaccy, to także siostry” – mówił Radzimiński. Udowadniał, że w późniejszych Prusach i Inflantach byli owszem rycerze, ale i duża grupa duchowieństwa. Ich działalność była bardzo ważna dla chrystianizacji ludności pruskiej i Inflant.

Tymczasem – zdaniem Radzimińskiego – na historię Krzyżaków patrzymy niemal wyłącznie poprzez pryzmat początkowych wojen i konfliktów. Takie postrzeganie roli Zakonu Krzyżackiego, wedle profesora jest zasługą polskiej literatury XIX wieku, w pierwszym rzędzie powieści „Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza. Wyjaśniał, że obraz kreowany przez Sienkiewicza czy Matejkę konstruowany był na użytek okresu zaborów i miał być inspiracją do walki o wolność. Ale przecież – jak udowadniał Radzymiński - XIV i XV wiek, to okres pogłębionej ewangelizacji.

Zafałszowany wizerunek Zakonu Krzyżackiego został zdecydowanie wsparty przez władze PRL-u, które w oparciu o antyniemieckie stereotypy, dążyły do wytłumaczenia polskiemu społeczeństwu konieczności sojuszu ze Związkiem Radzieckim.

Punktem zwrotnym – jak wykazał profesor - są nowe badania historyczne oraz liczne konferencje polsko-niemieckie m.in. nt. podręczników historii, jakie odbywają się cyklicznie od wielu lat w Toruniu i Malborku. W tych kontaktach – jak podkreślił - ważną rolę odgrywa zamek w Malborku. „W przyszłości będzie to być może miejsce wzajemnej integracji. Nie tylko dla Europy, ale i innych krajów” - zaznaczył.

Projekt stworzenia centrum dialogu i pojednania na zamku w Malborku poparł zdecydowanie obecny na sali znany polski muzułmanin Selim Chazbijewicz. Dodał, że powinno być to centrum pojednania nie tylko polsko-niemieckiego, ale i pojednania międzyreligijnego. Przecież Krzyżacy obecni byli najpierw w Ziemi Świętej, w otoczeniu muzułmańskim.

Na zakończenie dyskusji wszyscy odmówili „Ojcze Nasz”. Modlitwa miała charakter ekumeniczny i ponadreligijny: Wziął w niej udział także Selim Chazbijewicz oraz prawosławny metropolita Ihor Isiczenko z Charkowa, który na zakończenie udzielił błogosławieństwa. mp / Lublin