2008-09-28 13:08 Prawda historii a szacunek dla osoby ludzkiej – debata na Kongresie Kultury Chrześcijańskiej w Lublinie 
"Prawda historii a szacunek dla osoby ludzkiej" - tak brzmiał temat debaty, która odbyła się wczoraj, 27 września podczas III Kongresu Kultury Chrześcijańskiej w Lublinie. Uczestniczyli w niej: prof. Janusz Wrona, Andrzej Grajewski, Marek Lasota, Magdalena Bajer i Andrzej Przewoźnik.
Magdalena Bajer przybliżyła znaczenie pojęcia zdrady dla polskiego społeczeństwa, wracając do czasów zaborów, kiedy szczególnie silnie przeciwstawiano sobie kategorie zdrady i wierności wielkiej sprawie polskiej, w czym pomagała poezja romantyczna i jej propozycja „uwewnętrznienia ojczyzny”. Podkreśliła, że ten romantyczny etos ukształtował się na długo, a powrócił zwłaszcza w okresie Solidarności, kiedy obudziły się pragnienia jednoznacznej moralności. W takim klimacie po 1989 r. zaczęły się budzić potrzeby lustracyjne. 

Zaznaczyła, że oczywistą sprawą jest potrzeba poznania najnowszej, znanej i nieznanej, zafałszowanej historii Polski, a częścią tego poznawania miała być lustracja osób, czyli poznanie losów jednostek w rozmaity sposób uwikłanych w tamten system. „I znów kwestie zdrady, zdrady ludzi, uznawano za wyjątkowe zło. Wtedy tej lustracji nie przeprowadzono, choć moim zdaniem były to czas lepszy niż teraz. Klimat był także lepszy. Sprawa wróciła w 2006 r., kiedy powstała niedobra ustawa i kiedy klimat się zrobił niedobry” – mówiła przewodnicząca Rady Etyki Mediów. Porównała go do klimatu po upadku powstania styczniowego, kiedy Polskę oplotła sieć wzajemnych podejrzeń, nieufności i oskarżeń. „Trochę podobnie jest teraz w Polsce” - dodała.

Publicystka wyraziła wątpliwości co do sensu lustracji osób, wskazując na istniejącą możliwość fałszywych oskarżeń, a co za tym idzie - możliwość zranienia godności ludzkiej. Podkreśliła, że dyskusyjna może być kwestia, np. jak rozróżnić motywy współpracy ze służbami PRL? Czy była to sprawa słabości, lęku czy nikczemności? Czy lustracja osób ma sens, czy też odsłanianie prawdy historycznej powinno być zadaniem historyków, którzy pokażą mechanizmy systemu, skalę uwikłań, niekoniecznie publikując listy ludzi uwikłanych, z których część nadal żyje albo żyją świadkowie. 

Zastrzegła, że jeśli badamy teczki po to, żeby karać, to automatycznie eliminuje to miłosierdzie i oddala społeczny cel tego poznania, jakim jest pojednanie. Wyraziła też nadzieję, że Polska będzie wolnym krajem, a kartę poznanej historii zamkniemy pojednaniem i przebaczeniem. Przestrzegła również przed uwiedzeniem ideologią, jakkolwiek by była ona ponętna. 

Andrzej Przewoźnik, historyk, wyraził przekonanie, że lustracja w Polsce była i jest potrzebna. Ma ona nie tylko znaczenie poznawcze. Ma również znaczenie dla świadomości narodowej Polaków i jest ważna z moralnego punktu widzenia, choć tego, co w kontekście lustracji obserwujemy na przestrzeni ostatnich lat, nie można akceptować bezkrytycznie. 

Zaznaczył, że lustracja to także problem warsztatu. Bardzo ważna jest sama metoda poznawania prawdy, badania i sposób udostępniania oraz interpretacji akt. Przypomniał, że motywem działań historyka jest też etyka, co istotne jest zwłaszcza w kontekście problemu uwikłania w system PRL. Jego zdaniem w podjętym w Polsce procesie lustracyjnym, mimo ujawniania coraz to nowych faktów i opisywania zjawisk, zabrakło troski o godność człowieka. To zaś powinien być element niezwykle ważny właśnie ze względu na moralny wymiar lustracji, oczyszczenia dokonywanego przez społeczeństwo. 

Marek Lasota, pracownik IPN w Krakowie, zaznaczył, że jednym z warunków lustracji jest wydobycie się z mitów i stereotypów, w których tkwimy, a które sprawiają, że do niedawna ujawnienie każdego, kto był wczasach komunistycznych uwikłany we współpracę agenturalną ze służbami, wywoływało wieki rezonans społeczny. Jego zdaniem lustracja wiąże się z rozstrzygnięciem dylematu, czy Polacy mają wstydzić się za PRL, czy też powinni bić się w piersi za te 50 lat. „Wyrwanie się z mitów to jedna sprawa, ale druga to kwestia pewnej mentalności, która sprawia, że wciąż w Polsce są ulice, które noszą nazwy komunistycznych przestępców, a w parlamencie sprzeciw budzi próba ustanowienia świętem uroczystości Objawienia Pańskiego i usunięcia z kalendarza rocznicy 1 maja" - powiedział.

Historyk wyraził nadzieję, ze wyrywanie się ze stereotypów myślenia o PRL pozwoli dokonać lustracji, ale nie pojedynczych przypadków, tylko nas wszystkich. Zaznaczył, że dopiero wtedy temat przestanie być źródłem publicznej ekscytacji losami ludzi i ich nikczemnością, a pozostanie czymś, czym będzie sie mogła zajmować niewielka grupa historyków.

Andrzej Grajewski, historyk i redaktor „Gościa Niedzielnego” zaznaczył, że nie ma alternatywy dla IPN. „Dojrzałe społeczeństwo musi sobie poradzić z tematem lustracji” – zaznaczył. Zastrzegł, że nie można mówić o lustracji tylko w kategorii pojedynczych osób, ale racji stanu. „Po pierwsze, żeby potraktować Polaków, jak ludzi dojrzałych, którzy się potrafią z tym zmierzyć. A po drugie trzeba pamiętać, że służby specjalne nie były niezależne, one podlegały Moskwie” – powiedział.

Zdaniem historyka błędem jest skoncentrowanie się na tajnych współpracownikach. Podkreślił, że bycie członkiem PZPR jest rzeczą o wiele bardziej haniebną niż bycie tajnym współpracownikiem w jakimkolwiek okresie. „Bo to oni kierowali tym krajem. SB była tylko wykonawcą” - dodał.

Grajewski podzielił się też osobistymi doświadczeniami. „Kiedy czytałem to, co znalazłem w aktach, gdy pisałem o tajnych współpracownikach, zrozumiałem, jak bardzo krzywdzące może być samo przepisywanie dokumentów. Bo to jest fałszowanie. To jest wyrwane z kontekstu tamtych lat. Ja, czytając te akta, wiem, co ten ktoś na mój temat powiedział, ale wiem też, czego nie powiedział. Ja to mogę opisać. Przepisywanie dokumentów bez poszukiwań robi krzywdę osobom i prawdzie historycznej” - powiedział. mj / Lublin