2008-09-28 13:27 Afirmacja racjonalności – ks. prof. Michał Heller na Kongresie Kultury Chrześcijańskiej w Lublinie 
Afirmacja racjonalności była tematem dzisiejszego wykładu ks. prof. Michała Hellera na III Kongresie Kultury Chrześcijańskiej w Lublinie. Światowej sławy kosmolog i filozof zwrócił uwagę, że poszukiwanie sensu życia jest jednym z najstarszych i najdonioślejszych, ale i najbardziej frustrujących zajęć ludzkości.
Podkreślił, że „porażki w tym poszukiwaniu stanowią nie tylko przejaw dzisiejszych kryzysów kulturowych i cywilizacyjnych, lecz należą także do głównych ich powodów”. Zdaniem filozofa „bezsens ludzkiej egzystencji pozostawałby w krzyczącym kontraście, sprzeczności niemal, z głęboką racjonalnością świata, wyrażającą się w tym, że jego strukturę daje się modelować za pomocą matematycznych struktur, które są niejako wzorcowym przykładem racjonalności”. 

W wykładzie ks. prof. Heller wyodrębnił trzy grupy znaczeń „bogatego i wieloznacznego” pojęcia racjonalności: racjonalność rozumowań (dyskursu) - technikę dochodzenia do poprawnych wniosków; racjonalność świata - w sensie, że świat (przyroda, wszechświat) jest racjonalny, ponieważ posiada pewną cechę, dzięki której można go racjonalnie badać oraz racjonalność życia - gdy ktoś swoim życiem racjonalnie kieruje, racjonalnie, tzn. wedle zasad, przynajmniej w jakimś stopniu, podobnych do zasad racjonalnego dyskursu. 

Zdaniem filozofa, te 3 sposoby rozumienia racjonalności - racjonalność dyskursu, racjonalność świata i racjonalność życia - są szczególnymi przypadkami ogólnego pojęcia racjonalności, które nazywał „Sensem” przez duże „S”. Jest ono transcendentalne (ontologiczne) w tym znaczeniu, że choć obecne w sensie dyskursu, w sensie świata i w sensie życia - wykracza poza te sensy. 

„Można twierdzić, że racjonalność życia jest wkomponowana w racjonalność świata. Tym bardziej, że przecież życie ludzkie należy rozumieć nie tylko w sensie psychiki i duchowości, ale także w sensie biologicznym, z wszystkimi jego fizycznymi uwarunkowaniami. Psychika i duchowość wyrastają z biologicznej materii człowieka, a ewolucja biologiczna jest tylko jednym z włókien kosmicznej ewolucji – mówił ks. prof. Heller i podkreślił: „Jeżeli racjonalność nie ma być tylko iluzją lub wygodną konwencją, musi być zakorzeniona w rzeczywistości” .

Ks. prof. Heller zajął się też rozważaniem „sensu świata” i jego przeciwieństwem „ideą przypadku”. „Mówi się o 'ślepym przypadku', który wyklucza celowe, a więc sensowne, działanie. Powstaje zatem pytanie, czy tak powszechna w przyrodzie obecność przypadków nie niszczy sensu świata” – powiedział i przypomniał, że „przypadkiem nazywamy każde zdarzenie, którego pojawieniu się przypisujemy prawdopodobieństwo mniejsze od jeden, czyli którego pojawienia się nie jesteśmy pewni”. 

Wyróżnił dwie klasy rozumienia przypadku: w sensie subiektywnym mamy z nim do czynienia, gdy coś uważamy za przypadek z powodu naszej niewiedzy natomiast przypadek w sensie obiektywnym ma miejsce wówczas, gdy to nie nasza niewiedza decyduje o przypadkowości danego zdarzenia. 

Mówiąc o przypadkach w sensie obiektywnym, które są włączone w hierarchię matematycznych struktur podkreślił, że nie niszczą one sensu świata, lecz są weń wkomponowane. „Przypadki nie niszczą racjonalności (sensu) przyrody, lecz są jej bardzo ważną częścią składową” – podkreślił filozof.

Mówiąc o sensie ludzkiego życia podkreślił, że ludzkie dramaty i istnienie zła przestają być argumentem na rzecz bezsensu, lecz stają się tajemnicą racjonalności. „'Tajemnicą' – bo nie potrafimy jej przełożyć na siatkę wynikań przystępnych dla naszego rozumu, ale tajemnicą racjonalności, bo dzięki niej nie jesteśmy skazani na bezsens. Tajemnica ta nas przewyższa, ale i obejmuje” – powiedział. Dodał, że „bez pojęcia Sensu, którego niejako wcieleniami są pojęcia sensu dyskursu, sensu świata i sensu ludzkiego życia, nie tylko pole racjonalności zostałoby drastycznie zawężone.”

„Przyjęcie Sensu jest afirmacją racjonalności. Opowiedzenie się za Racjonalnością jest wyborem, ale jeżeli tego wyboru się nie dokona, racjonalność zostanie pozbawiona racjonalnych podstaw” - podkreślił na zakończenie ks. prof. Michał Heller i dodał: „Proste prawa tabliczki mnożenia i tajemnica ludzkiego życia są dwiema twarzami Tego Samego”. tom / Lublin