2008-09-28 13:53 Kongres Kultury: Polskość jako tygiel wielu kultur 
O fenomenie polskości jako owocu niezwykłego spotkania wielu kultur i religii – mówił prof. Jerzy Pomianowski na III Kongresie Kultury Chrześcijańskiej w Lublinie. Fenomen ten analizował w wykładzie „Zwierzenia profana”, wygłoszonym 28 września.
Prof. Jerzy Pomianowski w pierwszej części wystąpienia skoncentrował się na ukazaniu wyjątkowości polskiej historii w wieku XIX. O ile na zachodzie Europy był to wiek „walki obozu wolności i materialnego postępu z Kościołem katolickim jako instytucją”, to w Polsce obserwowaliśmy niezwykłe spotkanie Kościoła z ówczesnym obozem wolności. 

„Długi szereg najbardziej czynnych kapłanów stał po stronie owych rebeliantów i wywrotowców” – zauważył Pomianowski. Dzięki temu Kościół mógł odegrać rolę „ważnej spójni narodowej”. 

Co więcej – jak wykazywał badacz – ta specyficzna sytuacja spowodowała, że to polscy duchowni wykreowali i ukształtowali szerokie warstwy polskiej inteligencji, która odegrała tak istotną rolę kulturotwórczą. 

Prelegent zauważył następnie, że hasła niepodległości, tak silnie wspierane przez Kościół katolicki, stały się także udziałem innych religii obecnych w Polsce XIX wieku, przede wszystkim środowisk żydowskich. Wskazywał na liczne przykłady rabinów żydowskich, którzy oddali swe życie w walce z zaborcami. Jednym z nich był rabin Izaak Kramszyk, znakomity kaznodzieja warszawski, który w okresie powstania styczniowego przemawiał w wielu kościołach, porywając i Żydów i Polaków do walki. 

W konsekwencji na terenach dawnych ziem polskich nastąpiło nie tylko spotkanie wąsko rozumianej polskości z katolicyzmem, ale powstała o wiele szersza płaszczyzna wspólnoty międzyreligijnej: w walce o wspólne ideały. „Kościół polski bronił wtedy narodu przed zaborcą, nie zaś przed współobywatelami innej wiary” – skonstatował Pomianowski. 

W tym momencie profesor poddał zdecydowanej krytyce obóz narodowy Romana Dmowskiego, który usiłował w tym czasie zawłaszczyć wszelką walkę o wolność, na użytek kreowanego przez siebie wąsko pojmowanego stereotypu „ Polaka-katolika”. 

Na to co się działo w Polsce XIX stulecia należy spojrzeć w perspektywie tradycji jagiellońskiej, która sprowadza się w nowoczesnym wydaniu do konstruowania polskiego patriotyzmu w oparciu nie o kryterium etniczne, ale kryterium obywatelskiej wspólnoty wielonarodowej. Jako przykład takiego myślenia wskazał na myśl Józefa Piłsudskiego, dążącego do odbudowy Rzeczypospolitej na zasadzie federacyjnej. 

„Polska kultura jest nieustającym fenomenem przetapiania i asymilacji różnorodnych pierwiastków narodowych, zbieranych od sąsiadów, przybyszów, obcoplemieńców. Nigdy na tym nie traciła. Miała niezwykłą moc przyciągania i wcielania w polską treść tych odległych, a chętnych zapożyczeń. W tym zawsze była jej siła” – skonstatował Pomianowski.

Wzruszający charakter miał wątek autobiograficzny w wykładzie prof. Pomianowskiego, za pomocą którego potwierdzał przytoczone tezy. Przyznał, że jego rodzina, tak jak i wiele innych polskich rodzin, ma korzenie żydowskie. Jego dziad Abraham Ber Birnbaum był kompozytorem i dyrygentem, nadkantorem synagog w Częstochowie i w Łodzi. Jednakże losy jego rodziny są przykładem polskiego patriotyzmu. Jego wuj Mieczysław Birnbaum był kawalerem Virtuti Militari, delegatem Piłsudskiego do rokowań z bolszewikami w 1921 r, a w końcu zamordowany został w Katyniu. 

Pomianowski przyznał, że choć w okresie studiów na Uniwersytecie Warszawskim obserwował próby wprowadzenia „getta ławkowego” z inicjatywy „ Polaków-katolików” z ONR, to o wiele większy wpływ wywarło na niego środowisko Lasek, a przede wszystkim ks. Władysław Korniłowicz. W czasie wojny Pomianowski więziony był w łagrze, a później skończył studia w Moskwie. Po wojnie stał się najpierw członkiem PZPR, a później jednym z jej dysydentów, który zmuszony został do emigracji. 

Przyznał, że mimo wielkiej sympatii dla chrześcijaństwa i wyznawania tych samych ideałów, nigdy jednak nie sformalizował swych związków z Kościołem. Wyjaśnił, że postąpił tak m. in. dlatego, aby być wiernym tradycji swojej rodziny, która doskonale wpisuje się w pojęcie polskości. „Chodzi o bagatelkę – wyjaśnił – o prawo do miana Polaka. O to, czy daje owo prawo ugruntowana przynależność do wspólnoty kulturowej i językowej, czy też jedynie tzw. pochodzenie – to znaczy krew słowiańska i religia katolicka”. mp / Lublin