2008-09-28 20:21 Godność czy sukces? III Kongres Kultury Chrześcijańskiej (synteza) 
„Godność, czy sukces? Kulturowe dylematy współczesności” - to temat III Kongresu Kultury Chrześcijańskiej, jaki odbył się w Lublinie od 26 do 28 września br. Kongres był gorącą debatą najwybitniejszych ludzi kultury i nauki, publicystów i duszpasterzy, którzy zastanawiali się w jaki sposób chrześcijanie winni dawać świadectwo wobec wyzwań współczesnej kultury.
„Wyzwania stawiane współcześnie przed Kościołem przez kulturę postmoderny, globalny świat i integrację Europy można porównać do wielkich wyzwań, które stanęły przed chrześcijaństwem, gdy Apostołowie powędrowali z zacisza Galilei 'na krańce ziemi' – w stronę ateńskiego Areopagu i wielkich metropolii Imperium Romanum” – mówił abp Józef Życiński, główny organizator kongresu.

Kultura bez chrześcijaństwa nie niesie nadziei 

Nadzieja jest albo chrystocentryczna, albo nie ma jej wcale – powiedział ks. prof. Jerzy Szymik, członek Międzynarodowej Komisji Teologicznej, w otwierającym kongres wykładzie: „Humanizm Ewangelii a rozczarowania postmoderny”. 

Ks. Szymik – charakteryzując zjawisko „niewiary” i współczesnego ateizmu – podjął polemikę ze zbyt optymistycznymi, jak powiedział, interpretacjami tego zjawiska, jakie daje się zauważyć nawet we współczesnym Kościele. Stwierdził, że obok tzw. pobożnego ateizmu, istnieje ateizm agresywny, który w swoim zapiekłym gniewie i odrzuceniu Boga, jest głównym odpowiedzialnym za nowoczesny kształt rozpaczy”.

Jako koronny przykład do czego prowadzi postawa negacji Boga podał holokaust, który – jak podkreślił – jest „swoistą soczewką” tej właśnie postawy. 

Tym, co chrześcijaństwo niesie współczesnemu światu w epoce postmoderny – zdaniem Szymika – jest przede wszystkim nadzieja, płynąca z możliwości poznania prawdy o człowieku, w perspektywie Bożego objawienia. 

W związku z tym, prawdziwie humanistyczną kulturą nazwać można kulturę, która nie zamyka się tylko w pogoni poszukiwań i dyskusji, ale taką kulturę, która w końcu jest zdolna odpowiedzieć na najbardziej egzystencjalne pytania człowieka. A taką odpowiedź niesie światu chrześcijaństwo, będące ukoronowaniem objawienia Starego Przymierza. Na tym też polega wyjątkowa i konkretna zarazem nadzieja, jaką oferuje ono światu. 

Rocco Buttiglione o prymacie sumienia

Niezwykłe świadectwo jak być chrześcijaninem na obecnym zakręcie dziejów Europy – zaprezentował prof. Rocco Buttiglione, znany filozof i polityk. Wzywał chrześcijan do aktywnego włączenia się w walkę o oblicze duchowe Europy, nie wyłączając płaszczyzny politycznej. Wyjaśniał, że spór, którego wynik zadecyduje o przyszłości kontynentu, koncentruje się przede wszystkim wokół walki o koncepcję człowieka i prawa rodziny.
Prof. Buttiglione nawiązał do faktu niedopuszczenia go w 2004 r. do objęcia teki komisarza w Komisji Europejskiej z powodu reprezentowania przez niego nauczania Kościoła w zakresie oceny homoseksualizmu. „Gdyby takie kryterium zastosowano w przeszłości, ani Konrad Adenauer, ani Alcide De Gasperi, ani Robert Schuman nie mogliby być komisarzami europejskimi” – dodał.

Buttiglione zaapelował w związku z tym o konieczność przeciwstawienia się podobnym praktykom w Europie ze strony społeczności chrześcijańskiej. „Na płaszczyźnie politycznej konieczna jest w Europie mobilizacja ludzi wierzących, a wraz z nimi wszystkich ludzi kochających wolność i uznających te zasady wolności, które jako jedyne mogą zagwarantować pokojowe życie we wspólnocie politycznej ludzi posiadających różne wizje świata” – dowodził. 

Podkreślił, że głównym sporem jaki toczy się dziś w Europie – a jest to bój na śmierć i życie – jest spór o koncepcję człowieka, a w ślad za tym o prawa osoby ludzkiej i rodziny. „Potężne lobby chce z Brukseli narzucić wszystkim państwom członkowskim uznanie małżeństwa między osobami tej samej płci oraz aktywną ze strony państwa promocję homoseksualnego stylu życia. W istocie chodzi o odrzucenie tradycyjnego modelu rodziny, która składa się z matki, ojca i dzieci” – ostrzegał. 

Dialog z niewierzącymi

Tylko wtedy, gdy Kościół naprawdę uzna za własne smutek i trwogę naszych czasów, będzie mógł naszym czasom przekazać radość i nadzieję Ewangelii – mówił w wykładzie „Ewangelia nadziei w kulturze nihilizmu” ks. Tomasz Halik, znany czeski teolog. 

Zwrócił uwagę, że są „w historii oraz życiu ludzi chwile, kiedy człowiek żyje w ciemnościach i absurdzie, które wyraża słowami: Bóg umarł.” „Jego miejsce pozostaje puste. Żyjemy w czasach panowania ciemności, panowania potężnego nihil, nic” – powiedział i przestrzegł: „Pojawia się natomiast wielu, którzy chcieliby zasiąść na miejscu Boga. Mówi się wszak dziś o 'powrocie Boga'. Bądźmy jednak czujni: nasz Bóg musi się legitymować swoimi ranami”. 

Czeski teolog przekonywał, że „mistyka krzyża oraz nocy ciemnej, mistyka ran Chrystusa pokazuje autentyczny 'chrześcijański' nihilizm – i jest zarazem ewangelią nadziei. Nadziei związanej z Bogiem, który zawsze tworzy ex nihilo”. 

Przestrzegł przed niedostrzeganiem i bagatelizowaniem ludzi naszych czasów, którzy przechodzą doświadczenie utraty sensu. „Trzeba ich doświadczenie brać na poważnie, a zatem nie bagatelizować go tandetnymi frazesami i nie robić z religii wszystko wyjaśniającej ideologii racjonalnej – ale potrafić żyć twarzą w twarz z Tajemnicą oraz udźwignąć zarówno paradoksy życia, jak i 'milczenie Boga'” – podkreślił wybitny czeski teolog.

Afirmacja racjonalności 

była tematem wykładu ks. prof. Michała Hellera. Światowej sławy kosmolog i filozof zwrócił uwagę, że poszukiwanie sensu życia jest jednym z najstarszych i najdonioślejszych, ale i najbardziej frustrujących zajęć ludzkości.

Podkreślił, że „porażki w tym poszukiwaniu stanowią nie tylko przejaw dzisiejszych kryzysów kulturowych i cywilizacyjnych, lecz należą także do głównych ich powodów”. Zdaniem filozofa „bezsens ludzkiej egzystencji pozostawałby w krzyczącym kontraście, sprzeczności niemal, z głęboką racjonalnością świata, wyrażającą się w tym, że jego strukturę daje się modelować za pomocą matematycznych struktur, które są niejako wzorcowym przykładem racjonalności”. 

„Można twierdzić, że racjonalność życia jest wkomponowana w racjonalność świata. Tym bardziej, że przecież życie ludzkie należy rozumieć nie tylko w sensie psychiki i duchowości, ale także w sensie biologicznym, z wszystkimi jego fizycznymi uwarunkowaniami. Psychika i duchowość wyrastają z biologicznej materii człowieka, a ewolucja biologiczna jest tylko jednym z włókien kosmicznej ewolucji – mówił ks. prof. Heller i podkreślił: „Jeżeli racjonalność nie ma być tylko iluzją lub wygodną konwencją, musi być zakorzeniona w rzeczywistości”.

Ks. prof. Heller zajął się też rozważaniem „sensu świata” i jego przeciwieństwem – „ideą przypadku”. „Mówi się o 'ślepym przypadku', który wyklucza celowe, a więc sensowne, działanie. Powstaje zatem pytanie, czy tak powszechna w przyrodzie obecność przypadków nie niszczy sensu świata” – powiedział i przypomniał, że „przypadkiem nazywamy każde zdarzenie, którego pojawieniu się przypisujemy prawdopodobieństwo mniejsze od jeden, czyli którego pojawienia się nie jesteśmy pewni”. 

Mówiąc o sensie ludzkiego życia podkreślił, że ludzkie dramaty i istnienie zła przestają być argumentem na rzecz bezsensu, lecz stają się tajemnicą racjonalności. „'Tajemnicą' – bo nie potrafimy jej przełożyć na siatkę wynikań przystępnych dla naszego rozumu, ale tajemnicą racjonalności, bo dzięki niej nie jesteśmy skazani na bezsens. Tajemnica ta nas przewyższa, ale i obejmuje” – powiedział. Dodał, że „bez pojęcia Sensu, którego niejako wcieleniami są pojęcia sensu dyskursu, sensu świata i sensu ludzkiego życia, nie tylko pole racjonalności zostałoby drastycznie zawężone.”

Medycyna i tajemnica

Medycyna niesamowicie się rozwinęła, ale nadal pozostaje obszar tajemnicy, której nie są w stanie odkryć badania, ludzkie cierpienie i pytania o granice – mówił prof. Andrzej Szczeklik w wykładzie „Eksplozja medycyny a godność człowieka”. Podkreślił, że granica, której medycynie nie wolno przekraczać, istnieje, choć czasem trudno ją określić, i przy jej wyznaczaniu trzeba pamiętać o godności osoby ludzkiej.

Skonstatował, że to co obecnie dzieje się w medycynie można porównać do Wielkiego Wybuchu dającego początek wszechświata. Podkreślił dalej, że trudna kwestia cierpienia, gdzie stykają się ze sobą etyka, medycyna i prawo, prowadzi wprost do zagadnienia godności. Przypomniał, że to w godności osoby ludzkiej zakorzenione są niezbywalne prawa człowieka, które nie mogą być koncesjonowane przez instytucje państwowe czy międzynarodowe organizacje. – Jak pogodzić tę wyjątkowość człowieka, opisaną w słowie ‘godność’, ze słabością i ułomnością naszej natury? – zastanawiał się, podkreślając, że świat kultury masowej nie akceptuje bólu i cierpienia, a sprzeciw wobec cierpienia jest „odwiecznym źródłem zakwestionowań Boga”. Wskazał, że przybliżać do tajemnicy cierpienia mogą ludzie do końca się z nim zmagający, tacy jak Jan Paweł II. 

Dialog chrześcijaństwa z kulturą współczesną

O. Leon Dyczewski w dyskusji pod tym tytułem wyjaśnił, że można znaleźć takie wartości, które są wspólne dla kultury współczesnej i chrześcijańskiej. Wśród nich wymienił prawdę, wolność, twórczość, godność człowieka. Przekonywał, że konieczny jest dialog obu kultur. Jest on co prawda prowadzony, ale dialog ze strony laickiej ma charakter wyjątkowo agresywny, co szczególnie widoczne jest w mediach, w lekceważeniu ludzi wierzących i w łamaniu zasad etyki. 

„Chrześcijaństwo w dialogu ze współczesną kulturą powinno się kierować nie tyle poprawnością polityczną, co miłością, która ‘swego nie szuka i współweseli się z prawdą’, nawet jeżeli owa prawda obecna jest w obozie nieprzyjaciół” – stwierdził natomiast redaktor naczelny „Tygodnika Powszechnego” ks. Adam Boniecki. Przypomniał, że fenomen poprawności politycznej rozprzestrzenił się w ostatnich dekadach XX w. najpierw w USA, a dopiero stamtąd rozszerzył się na inne kraje, zwłaszcza europejskie. „Jest to piękna zasada, która umożliwia współżycie w społeczeństwie pluralistycznym, ale można mieć wrażenie, że uległa zdeformowaniu, jako narzędzie ekstremalnych ruchów. Powstało coś w rodzaju policji myśli” – powiedział.

Ks. Boniecki uznał, że odpowiedzią na źle rozumianą poprawność polityczną jest tworzenie równowagi, posługiwanie się językiem nie dyskryminującym, ale klarownym.

Nawiązując do podtytułu panelu „Między odwagą Apostołów a poprawnością polityczną” Piotr Wojciechowski, pisarz i publicysta powiedział, że w jego przekonaniu odwaga jak i poprawność polityczna to po prostu narzędzia, które trzeba oceniać z punktu widzenia skuteczności. 

Czy liberalizm można „ochrzcić”? 

O. Maciej Zięba OP zaznaczył we wprowadzeniu do dyskusji na ten temat, że pojęcie liberalizmu ma bardzo wiele znaczeń: inne w przestrzeni gospodarczej, a inne w kulturowej. 

Ks. prof. Piotr Mazurkiewicz wyjaśnił, że dostrzega dwa odmienne rodzaje liberalizmu. Pierwszy z nich to pewna całościowa koncepcja świata, która dąży do narzucenia wszystkim swojego sposobu myślenia. Taki typ liberalizmu jest zdecydowanie konkurencyjny wobec chrześcijaństwa i staje wobec niego w opozycji.

Drugi typ liberalizmu, bardziej umiarkowany, jest pewną postawą życiową, opartą na przekonaniu o istnieniu liberalnych wartości, takich jak apoteoza wolności, ale nie pozbawiona szacunku dla człowieka, a przede wszystkim wyrażająca się w tworzeniu liberalnych instytucji jako podstawy ustroju społecznego.

Mówiąc o relacji między chrześcijaństwem a liberalizmem w perspektywie historycznej, ks. Mazurkiewicz przyznał, że ostry konflikt, jaki zaistniał między nimi w ciągu dwóch ostatnich wieków zaistniał wyłącznie w Europie kontynentalnej, a nigdy nie było go w Anglii czy USA. Powodem była rewolucja francuska, która w imię haseł liberalnych była jedną z największych zbrodni ludzkości (ok. miliona ofiar) oraz późniejsza walka kształtujących się republikańskich, liberalnych demokracji z Kościołem. 

Odpowiadając na pytanie, czy liberalizm można „ochrzcić” ks. Mazurkiewicz zauważył, że faktycznie to już nastąpiło. W epoce współczesnej Kościół uznał liberalną demokrację, jako korzystną formę ustroju, czy pozytywną rolę zysku. 

Jednakże – jak zaznaczył – liberalizm i kształtowana przezeń „liberalna demokracja” zawiera w sobie pewne fundamentalne błędy, przeciwko którym Kościół zawsze będzie oponować i nigdy ich nie zaakceptuje. Tym podstawowym mankamentem „liberalnej fikcji” jest teoria „umowy społecznej” jako źródła praw. 

W takiej sytuacji – podsumował – demokracja liberalna jest w stanie funkcjonować prawidłowo wyłącznie na gruncie chrześcijańskim, gdzie jej fundamentem jest uznawany przez ogół katalog wartości. Natomiast demokracja liberalna w świecie, gdzie już nie obowiązują niepodważalne wartości może być bardzo niebezpieczna i prowadzić do masowych zbrodni, dokonywanych chociażby w ciszy laboratoriów czy gabinetów lekarskich.

Jak zreformować polską naukę?

„Na Kongresie Kultury Chrześcijańskiej trzeba o tym powiedzieć, że przez lata nauka polska była traktowana nie po chrześcijańsku i jest nadal zagładzana” – powiedział prof. Karol Musioł, rektor UJ w dyskusji poświęconej temu tematowi.

Prof. Pajdzińska przytoczyła fatalne dla Polski statystyki. W naszym kraju środki na badania naukowe utrzymują się na poziomie 0,7 proc. wydatków na badania, ponoszonych łącznie przez kraje UE (dla porównania – nasz udział w populacji Unii wynosi 7,8 proc., a w PKB – 2,2 proc.).

Prof. Piotr Gutowski z KUL zaznaczył, że reforma polskiej nauki jest fragmentem szerokiego kontekstu reformy państwa. Z przykrością stwierdził, że reforma nauki, mimo obietnic nie stała się konkretnym celem dotychczasowych ekip rządzących. 

W czasie dyskusji podkreślano zgodnie, że nie można marginalizować nauk humanistycznych, a jedynie więcej od nich wymagać, zwracając uwagę, że powinny one być finansowane z budżetu państwa „Uważam, że badania w tym zakresie, jako podstawowe dla naszej tożsamości i kultury narodowej, a równocześnie pochłaniające – jak wiemy – stosunkowo niewielkie sumy, winny być finansowane zasadniczo w całości, poprzez utworzenie specjalnego funduszu państwowego na ten cel” – powiedział prof. Białas.

Kobiety a Kościół

Panel zatytułowany „Kobiety a Kościół: wspólnota wartości, zatroskania i oczekiwania” cieszył się ogromnym zainteresowaniem uczestników. S. Małgorzata Chmielewska ze wspólnoty Chleb Życia, zwróciła uwagę, że pytanie o rolę kobiet w Kościele ma sens tylko wtedy, gdy towarzyszy mu drugie, o rolę mężczyzn. - Dla mnie Kościół jest wspólnotą komplementarnych darów i wzajemnej służby. Zarówno kultura, jak życie społeczne i polityczne wmawia nam, że istnieje walka płci, a Kościół niesie przesłanie pokoju i jedności. Bóg stworzył mężczyznę i kobietę komplementarnie. Jedni drugim jesteśmy potrzebni – zapewniała.

Pedagog dr Dorota Kornas-Biela z KUL wypominała kobietom, że brakuje im „siostrzanej solidarności” i wzajemnego wspierania się. Nakreśliła problemy, z jakimi spotykają się w Kościele kobiety samotne i mężatki. Zauważyła, że potencjał tych pierwszych bywa często niewykorzystany, bo albo z powodu obaw przed niezrozumieniem czy posądzeniem o złe intencje nie chcą się angażować w życie Kościoła, albo – „nikt ich nie najął”.

Mówiąc o roli kobiety w rodzinie dr Kornas-Biela wyliczała dziedziny, w których kobiety potrzebują większego wsparcia ze strony Kościoła. To m.in. kwestia planowania rodziny czy wsparcia w sytuacji dylematów moralnych przed urodzeniem dziecka, które pojawiają się na skutek rozwoju medycyny. Oczekiwałaby tu większej edukacji kapłanów w tym zakresie, ale podkreślała, że takiego wsparcia muszą też udzielać same kobiety. 

Na kobiecy charakter Kościoła zwracała uwagę Joanna Krupska ze Związku Dużych Rodzin, matka siedmiorga dzieci. Podkreśliła, że figurą Kościoła jest Maryja a o Kościele mówi się jako o matce wiernych. – Powołanie Kościoła do bycia matką, odpowiada też powołaniu kobiety do bycia matką. Także budowanie rodziny przypomina budowanie Kościoła – mówiła. Mówiąc o realizowaniu się kobiety poprzez macierzyństwo zwróciła uwagę, że choć nie każda kobieta jest fizycznie matką, macierzyństwo pozostaje zawsze filarem kobiecej wrażliwości. Pomaga to kobietom realizować się w pracy, wymagającej budowania więzi i wyjaśnia obecność wielkiej liczby kobiet w organizacjach niosących pomoc.

Polskość jako tygiel wielu kultur 

O fenomenie polskości jako owocu niezwykłego spotkania wielu kultur i religii – mówił prof. Jerzy Pomianowski. 
Ukazał wyjątkowość polskiej historii w wieku XIX. O ile na zachodzie Europy był to wiek „walki obozu wolności i materialnego postępu z Kościołem katolickim jako instytucją”, to w Polsce obserwowaliśmy niezwykłe spotkanie Kościoła z ówczesnym obozem wolności. Co więcej – jak wykazywał badacz – ta specyficzna sytuacja spowodowała, że to polscy duchowni wykreowali i ukształtowali szerokie warstwy polskiej inteligencji. 

Prelegent zauważył następnie, że hasła niepodległości, tak silnie wspierane przez Kościół katolicki, stały się także udziałem innych religii obecnych w Polsce XIX w., przede wszystkim środowisk żydowskich. Wskazywał na liczne przykłady rabinów żydowskich, którzy oddali swe życie w walce z zaborcami. Jednym z nich był rabin Izaak Kramszyk, znakomity kaznodzieja warszawski, który w okresie powstania styczniowego przemawiał w wielu kościołach, porywając i Żydów i Polaków do walki. 

„Polska kultura jest nieustającym fenomenem przetapiania i asymilacji różnorodnych pierwiastków narodowych, zbieranych od sąsiadów, przybyszów, obcoplemieńców. Nigdy na tym nie traciła. Miała niezwykłą moc przyciągania i wcielania w polską treść tych odległych, a chętnych zapożyczeń. W tym zawsze była jej siła” – skonstatował.

Czy istnieje w Polsce antysemityzm bez Żydów? 

Rabin Burt Schuman, naczelny rabin Beit Polska, podczas debaty przestawił historię i rozwój antysemityzmu w Europie. Stwierdził, że źródła antysemityzmu możemy znaleźć w świecie grecko-rzymskim. Po chrystianizacji olbrzymich terytoriów cesarstwa – jego zdaniem – chrześcijaństwo przejęło wiele antysemickich schematów myślenia. 

W kolejnych wiekach epoki nowożytnej doszedł do tego antysemityzm o podłożu społecznym i ekonomicznym. Wreszcie w XIX w., w epoce nacjonalizmów, kształtuje się antysemityzm ideologiczny, Europa przechodzi z postawy „Żydzi – anty Bóg” do postawy „Żydzi – anty naród”. Taki antysemityzm pojawia się najpierw w Niemczech a następnie we Francji. Dalszym krokiem jest „antysemityzm rasowy”. Konsekwencją był holokaust. 

Mówiąc o czasach współczesnych rabin zaznaczył, że dokonaliśmy olbrzymiego postępu jeśli chodzi o walkę z antysemityzmem i w dialogu międzyreligijnym i międzykulturowym. 

„Jednak generalnie, w wymiarze ogólnospołecznym w Polsce ciągle jest wiele do zrobienia” - dodał. Funkcjonują tu stereotypy na temat Żydów, że są oni ludźmi biznesu i liczą się dla nich tylko pieniądze. Jest to cały czas akceptowane. 

O postawie Kościoła wobec antysemityzmu mówił ks. Romuald Weksler-Waszkinel. Podkreślił ogromny przełom, jaki w tym zakresie dokonany został w Kościele podczas Soboru Watykańskiego II. Przytoczył jednoznaczną opinię Jana Pawła II, że „antysemityzm nie ma żadnego uzasadnienia i zasługuje na bezwzględne potępienie”. 

Odnosząc to do gruntu Kościoła w Polsce, powiedział, że istnieje tu olbrzymia przepaść pomiędzy oficjalnymi deklaracjami Episkopatu, formułowanymi w duchu Soboru i dokumentów Kościoła powszechnego, a mentalnością pokutującą wciąż w łonie naszego, szeroko pojętego katolicyzmu. Wykazując historyczne zasługi Jana Pawła II w dziedzinie dialogu z judaizmem, spostrzegł jednak, że sprawa ta „poróżniła Papieża-Polaka z polskim katolicyzmem”.

Wyjaśnił, że do podtrzymywania antysemityzmu wcale nie są potrzebni Żydzi – wystarczy „chore chrześcijaństwo”. Jako jeden z dowodów tego stanu przytoczył liczne cytaty z polskiego tłumaczenia Pisma Świętego w Biblii Tysiąclecia. Wciąż znaleźć tam można dużą liczbę nieprawidłowych tłumaczeń tekstów oryginalnych, nacechowanych antysemityzmem.

Co nam zostanie z ideałów Sierpnia? 

Były prezydent Lech Wałęsa uczestnicząc w kongresowej dyskusji na ten temat przypomniał, że gdy Polska znajdowała się w stanie niemocy, braku wiary i wątpliwości, dostaliśmy prezent w postaci Jana Pawła II. – Ojciec Święty przecież nie przewrócił komunizmu, ale dał słowo, obudził naród, a szczątkowe organizacje przejęły obudzony naród i rozpoczęły protesty, strajki, negocjacje. Dalszy ciąg znacie – stwierdził.

W jego przekonaniu świat podzielił się na pół. Jedni proponują, by oprzeć wszystko na wolnościach i prawie, na wolnym rynku, a ducha, Pana Boga pozostawić jedynie „do prywatnego użytku”. Drudzy – stwierdził Wałęsa – mówią, że po doświadczeniu komunizmu, kiedy wykazano, że wartości są lepsze od czołgów i rakiet, musimy budować jedność europejską i globalizację opartą na wartościach. Tu pojawia się jednak problem, gdyż prawie każdy wyznaje inne wartości. – Dlatego jeśli w tym pokoleniu, pokoleniu zwycięskim nie ułożymy tablic wartości, to nie poradzimy sobie z budową świata. Jako rewolucjonista nie mam co do tego żadnych wątpliwości – powiedział Wałęsa.

Abp Tadeusz Gocłowski pytał z kolei, jak bronić tych ideałów w Ojczyźnie i innych krajach europejskich, które uzyskały wolność, a które dziś w dużym procencie uporządkowały stan konstytucyjny swoich państw. Podkreślił, że ideały Sierpnia mają charakter wybitnie chrześcijański. „Ale ten ideał zakłada konieczność etycznego wymiaru wszystkich działań dotyczących godności człowieka i środowiska społecznego, w którym on żyje” – mówił.

Co z elitami? 

Zdaniem byłego ministra Kultury Kazimierza M. Ujazdowskiego, który uczestniczył w dyskusji „Pan Cogito czy łże elity?” – wyrażenie „łże elita” jest drastycznym i niesprawiedliwym określeniem „użytym w walce politycznej w stosunku do części środowisk inteligenckich”.

Józef Maria Ruszar, badacz twórczości Zbigniewa Herberta uznał z kolei, że chrześcijanie w Polsce mogą dziś z osłupieniem patrzeć na katolickie elity, bowiem bez względu na swą „prawicowość” czy „lewicowość” mówią językiem nienawiści. 

Brakuje współczesnym – mówił – odpowiedzialności za innych. „Dzisiejsi inteligenci nie mają zamiaru wędrować ‘z kagankiem oświaty’, ani ‘pracować u podstaw’ dla dobra ludu. Jest to zajęcie zgoła nieopłacalne”. Elity porzuciły dziś również zasadę przyzwoitości. „Kłamstwo i podłość, pomówienie i obłuda nie były dawniej wysoko cenione nawet w polityce. Przyjęcie ich obecnie za normę, oznacza zmianę systemu wartości i postaw” – skonstatował.

Wspólnota wartości i granice Unii 

Prof. Jerzy Kłoczowski, w dyskusji na ten temat, przypomniał, że dla nowej Europy potrzebne są takie wartości jak demokracja, prawa człowieka, państwo prawa. Dodał, że dla Europy istnieje szansa tylko wtedy, gdy oprze się na wartościach tradycyjnej kultury bogatej w swojej różnorodności przez kultury narodowe. Mówiąc o sytuacji dziś, skonstatował, że albo Europa chce popełnić samobójstwo, albo stworzyć coś mocniejszego i opartego o tożsamość kulturową. 

Krzysztof Zanussi zwrócił uwagę, że nasza cywilizacja, stworzyła takie a nie inne prawa człowieka, taką a nie inną zachętę do rozwoju jednostki, ale jednocześnie w naszym autokrytycyzmie szukamy źródeł naszych błędów. „Trzeba mieć marzenie o tym, by stworzyć lepszą formułę życia zbiorowego i jednostki niż ta, którą dotąd powtarzaliśmy. Nie mam wątpliwości, że korzenie, z których ta formuła musi wyrastać to korzenie chrześcijańskie, bo jest to źródło natchnienia, które się sprawdziło i ciągle jeszcze się sprawdza”.

Mykoła Riabczuk z Ukraińskiego Centrum Badań Kulturologicznych w Kijowie zauważył, że współcześnie walczą ze sobą dwie koncepcje Europy, z których jedna ma charakter Europy wartości, solidarności i demokracji, druga zaś to wizja egoistyczna, zgodnie z którą poprzez świat wartości usprawiedliwia się brutalna dominację ekonomiczną czy dyplomatyczną.
Istnieje projekt Europy budowanej na systemie wartości ale i projekt kontynentu rozumianego jako twierdza, której trzeba bronić przed przybyszami - Europa zamknięta przed wszystkimi" - mówił.

Jak być świadkiem wiary dziś?

O tym jak być świadkiem wiary w czasie „rozmycia wartości” dyskutowali na zakończenie kongresu przedstawiciele chrześcijaństwa, judaizmu i islamu. 

Abp Isiczenko, prawosławny arcybiskup Charkowa z UAKP zaznaczył, że XX w. pokazuje kryzys kościelnego liberalizmu i beznadziejność usiłowania pogodzenia bezkompromisowości Ewangelii z wygodami nowoczesnego stylu życia. 

Jego zdaniem najważniejsze jest podejście wspólnoty wiernych do swojej chrześcijańskiej tożsamości poprzez pokazywanie swojej służebnej postawy, duchowego przebywania w przestrzeni mistycznej i Golgoty, i Wieczernika. Rolą Kościoła nie jest udział w eksperymentach socjalnych czy kulturalnych, lecz dawanie świadectwa, niezależnie od czasu. 

„Trudno jest być dzisiaj świadkiem wiary” – zaznaczył imam Selim Chazbijewicz i dodał, że raczej jest się świadkiem swojego zwątpienia. „Konieczna jest więc intensywna praca duchowa, odpowiedź na pytanie, czy wierzę, w co wierzę i jak wierzę” – podkreślił i dodał: „Być świadkiem wiary dzisiaj to znaczy być świętym, inspirować się wiarą we wszystkich działaniach życia codziennego”.

Konstanty Gebert, dziennikarz i publicysta mówił, że "twarz" człowieka wierzącego dla ateisty wygląda jak brodaty mężczyzna z grymasem niechęci, wrogości a nawet nienawiści wobec tych, którzy "nie żyją tak jak powinni". A obowiązkiem człowieka wiary jest przede wszystkim nie przynosić złego świadectwa Panu Bogu. „Jeśli nie jesteśmy dobrzy wobec innych dzieci Boga, to kimże jesteśmy!” – powiedział i dodał: „W ten sposób dyskwalifikujemy się w obliczu naszego Stwórcy, który zawsze mówi, że wszystkie swoje dzieci kocha tak samo”.

Ks. Dariusz Chwastek, luteranin, zauważył z kolei, że pytanie o świadectwo wiary w obecnej dobie to także pytanie o miejsce religii i jej znaczenie dla społeczeństwa. Podkreślił, że bycie świadkiem wiary w obecnym czasie jest związane z wyczuleniem na duchowe tęsknoty i potrzeby ludzi. Wyraził nadzieję, że zapotrzebowanie na duchową orientację w sferze religijnej nie będzie w polskim społeczeństwie maleć. Toteż kultywowanie religijności – jak i rozwijanie kultury o inspiracji chrześcijańskiej - można potraktować jako zadanie, które ma przyszłość. mj, mp, rl, tom / Lublin